Michael Attaleiates’in Malazgirt Anlatısında Türkler ve Dilimnitai

Michael Attaleiates’in Malazgirt Anlatısında Türkler ve Dilimnitai Taşkın Kaşıkçıoğlu Giriş Ben Taşkın Kaşıkçıoğlu. Kanada’da yaşamaktayım. Zazalar, Dımıliler ve Deylemliler üzerine yürüttüğüm araştırmalar sonucunda bu çalışmayı hazırladım. Bu makalenin amacı, XI. yüzyıl Bizans tarihçisi Michael Attaleiates’in The History adlı eserinde Malazgirt bağlamında Türkler ve Dilimnitai’nin ayrı adlarla anıldığı pasajı merkeze alarak, metnin orijinal Yunanca ifadesi ve Türkçe çevirisi üzerinden bir değerlendirme yapmaktır. Attaleiates’in anlatısındaki ifade, iki grubun aynı cümlede ancak ayrı adlarla zikredildiğini göstermektedir. Bu makalede söz konusu pasaj esas alınarak Dilimnitai olarak adlandırılan topluluğun Malazgirt sürecindeki varlığı ve rolü ele alınacaktır. Çalışmanın Yaklaşımı ve Amacı Türkiye, tarih boyunca farklı kültürlerin, dillerin ve toplulukların bir arada yaşadığı bir coğrafya olmuştur. Zazalar da kendilerine özgü dil ve kültürleriyle bu zenginliğin önemli parçalarından birini oluşturur. Bir topluluğun tarihini araştırmak, yalnızca o topluluğun geçmişini değil, ortak tarihimizi de daha iyi anlamamıza katkı sağlar. Bu nedenle, tarihî kaynaklarda Zazalara ilişkin verilerin önyargısız biçimde incelenmesi önem taşımaktadır. Bu çalışma, Michael Attaleiates’in eserinde yer alan tarihî bir kaydı inceleyerek, Malazgirt bağlamında Türkler ile “Dilimnitai” olarak anılan topluluğun birlikte zikredilişini tartışmakta ve buradan hareketle tarihî verilerin toplumsal hafızada karşılıklı saygı, toplumsal birlik ve kardeşlik duygusunu güçlendirmeye katkı sağlayabileceğini vurgulamaktadır. Attaleiates’in Orijinal Yunanca Metni Διελθὼν οὖν ἡμέραν ἐξ ἡμέρας τὴν προκειμένην ὁδόν, κατέλαβε τὴν Θεοδοσιούπολιν, ἐπὶ μὲν τῷ πρὸ τοῦ χρόνῳ παραμεληθεῖσαν καὶ ἀοίκητον γενομένην διὰ τὸ ἐν τῇ πολιτείᾳ τοῦ Ἄρτζη πλησίον οὔσῃ καὶ ἐν καλῷ τῆς θέσεως ὁρωμένῃ μεταθέσθαι τοὺς ἀνθρώπους τὴν οἴκησιν καὶ μεγάλην ἐγκαταστῆσαι χωρόπολιν καὶ παντοίων ὠνίων ὅσα Περσική τε καὶ Ἰνδικὴ καὶ ἡ λοιπὴ Ἀσία φέρει πλῆθος οὐκ εὐαρίθμητον φέρουσαν, πρὸ ὀλίγων δὲ χρόνων ἀνοικοδομηθεῖσαν καὶ κατοχυρωθεῖσαν, τὴν Θεοδοσιούπολιν λέγω, τάφρῳ καὶ τείχεσι διὰ τὴν τῶν Τούρκων ἐκ τοῦ ἀνελπίστου γειτνίασιν, δι’ ὧν ἐξ ἐπιδρομῆς ἡ πολιτεία τοῦ Ἄρτζη παμπληθεὶ τὴν σφαγὴν προϋπέμεινε καὶ τὴν ἅλωσιν. Ἐκεῖσε τοίνυν ἐπιμείνας ὁ βασιλεὺς οὐκ ὀλίγας ἡμέρας, διεκήρυξατο πᾶσι διμήνου τροφαῖς ἐφοδιασθῆναι, ὡς διὰ χώρας ἀοικήτου καὶ καταπεπατημένης τοῖς ἔθνεσι διαπορεύεσθαι μέλλουσι. Πάντων δὲ τὸ προσταχθὲν δι’ ἐπιμελείας ποιησαμένων, προαπέστειλε μὲν ὁ βασιλεὺς ἐκ τοῦ μισθοφορικοῦ Σκύθας εἰς τοῦ Χλίατ προνομήν τε καὶ διασκύλευσιν, τοῦτο καὶ πρότερον ποιησάμενος, ἐπαπέστειλε δὲ καὶ Γερμανοὺς τοὺς λεγομένους Φράγγους μετά τινος ἡγουμένου τούτων, ἀνδρὸς εὐσθενοῦς κατὰ χεῖρα, Ῥουσέλιος τούτῳ τὸ ὄνομα. Ἐκεῖνος δὲ μετὰ τῆς λοιπῆς στρατιᾶς κατόπιν ἐλαύνων, οὐ προέθετο συμμῖξαι τοῖς προαποσταλεῖσι καὶ τῷ Χλίατ προσβαλεῖν ἀλλ’, ἐπείπερ ἔφθη κατὰ τὸ παρελθὸν ἔτος χειρώσασθαι ῥωμαϊκὴν πόλιν Μαντζικίερτ λεγομένην ὁ τῶν Περσῶν ἀρχηγός, σουλτάνον οἷδε τοῦτον ἡ ἐκείνων καλεῖν φωνή, καὶ φύλακας ἐγκαταστῆσαι Τούρκους ἱκανοὺς μετὰ καὶ Διλιμνιτῶν, … Türkçe Çeviri İmparator, günbegün önündeki yolu izleyerek ilerledi ve Theodosioupolis’e ulaştı. Bu şehir daha önce ihmal edilmiş ve ıssızlaşmıştı; çünkü halk, yakınında bulunan ve konumu daha elverişli görülen Artze şehrine taşınmıştı. Orada büyük bir bölgesel merkez kurmuşlardı ve burası İran’ın, Hindistan’ın ve Asya’nın geri kalanının ürettiği her çeşit maldan sayılamayacak kadar çok miktarda barındırıyordu. Birkaç yıl önce Theodosioupolis yeniden inşa edilmiş ve Türklerin beklenmedik biçimde yakın çevreye yerleşmeleri nedeniyle hendek ve surlarla tahkim edilmişti. Türklerin akınları sonucunda Artze şehri, bütün nüfusunun katledilmesine ve şehrin ele geçirilmesine uğramıştı. İmparator burada birkaç gün kaldı ve herkese iki aylık erzak hazırlamalarını emretti; çünkü yerleşimsiz kalmış ve kavimler tarafından bütünüyle harap edilmiş bölgelerden geçeceklerdi. Herkes bu emri özenle yerine getirdikten sonra imparator, daha önce de yaptığı gibi, ücretli askerler arasındaki İskitleri Hliat’a [Ahlat] doğru yiyecek temini ve yağma amacıyla önden gönderdi. Ayrıca “Franklar” diye adlandırılan Germenleri de, başlarında Rouselios adlı, savaşta güçlü bir komutanla gönderdi. İmparator ise ordunun geri kalanıyla onların ardından ilerliyordu; fakat önden gönderilen birliklere katılıp Hliat’a saldırmayı düşünmüyordu. Çünkü bir önceki yıl, kendi dillerinde “sultan” diye adlandırdıkları Perslerin hükümdarı, Mantzikert [Malazgirt] denilen Roma şehrini ele geçirmiş ve oraya çok sayıda Türk ile birlikte Dilimnitai’den (Διλιμνιτῶν) muhafızlar yerleştirmişti… Metindeki Kritik İfade ve Değerlendirme Τούρκους ἱκανοὺς μετὰ καὶ Διλιμνιτῶν “çok sayıda Türk ile birlikte Dilimnitai” Metin açısından dikkat edilmesi gereken nokta, Attaleiates’in Τούρκους (Türkler) ile Διλιμνιτῶν (Dilimnitai) adlarını aynı cümlede ayrı unsurlar olarak zikretmesidir. Bu belge, Dilimnitai’nin kimliğinin ayrıca tartışılması için birincil kaynak niteliğindedir. Kaynakça Bilgisi Michael Attaleiates, The History, çev. Anthony Kaldellis ve Dimitris Krallis, Dumbarton Oaks Medieval Library 16 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2012), 20.9, Yunanca metin s. 269–270; İngilizce çeviri s. 270–271. Not: Bu çalışma metni, kullanıcının sağladığı 2012 Kaldellis–Krallis baskısındaki Yunanca metin esas alınarak hazırlanmıştır. Türkçe çeviri doğrudan akademik kullanım amacıyla hazırlanmış bir çalışma çevirisidir.