eski Ermeni kaynaklarda Deylemlilerin Kürt olmadigi belirtiliyor.
Vardan Areveltsi (Doğulu Vardan) – Havakumn Patmut‘iwn (Tarihî Derleme / Genel Tarih)
11. yüzyıl olayları (1045–1055 civarı) – Sayfa: 93
Orijinal metin (Klasik Ermenice):
“զայսու ժամանակաւ ելին յարեւելից ազգ մի զարհուրելի, որ կոչէին Դլմիկք, որ են ի Դէլմացոց աշխարհէն… և եկեալ լցին զդաշտն Մանազկերտի և զեզերս Արածանւոյ…“
Çeviri:
Bu dönemde doğudan korkutucu bir halk çıktı. Onlara Dlmik [zaza] deniliyordu ve Deylem ülkesinden geldikleri söyleniyordu. Gelip Malazgirt ovasını ve Aratsani (Murat) nehrinin kıyılarını doldurdular.
⸻
Aristakes Lastivertsi – Patmut‘iwn Aristakisi Lastiverts’woy (Aristakes Lastivertsi’nin Tarihi), Bölüm 11
Yazım tarihi: yaklaşık 1070–1080
Orijinal metin:
“…ելին յաշխարհէն Դլմաց, որպէս զմարախ… և եկեալ սփռեցան ընդ ամենայն երկիրն… մինչև ի սահմանս Տայոց և ի Կարնոյ քաղաքն և ընդ եզերս Արածանւոյ…“
Çeviri:
Deylem ülkesinden çıktılar ve çekirgeler gibi çoğaldılar. Gelip bütün ülkeye yayıldılar, Tayk sınırlarına ve Karin (Erzurum) şehrine kadar ulaştılar ve Aratsani (Murat) nehrinin kıyıları boyunca yayıldılar.
⸻
Kirakos Gandzaketsi – Patmut‘iwn Hayoc‘ (Ermenistan Tarihi)
Genellikle 32. bölüm (13. yüzyılda halklar ve istilalar hakkında)
Orijinal metin:
“բնակեալ են ի լերինսն ամուրս եւ ի խորաձորսն… Դլմիկք եւ Քուրդք, իւրաքանչիւր լեզուօք… զորս ոչ ոք կարէր նուաճել…“
Çeviri:
Sağlam dağlarda ve derin vadilerde Dlmikler[ zazalar] ve Kürtler yaşamaktadır ve her biri kendi dilini konuşur. Bu bölgeler o kadar sarp ve korunaklıdır ki hiç kimse onları boyunduruk altına alamamıştır. ( Kürtler şavak aşıretı gıbı verımli topraklarda cobanlardı, dlmıkler [zazalar] kımsenın ulaşamadığı dağlar)
⸻
Coğrafî açıklama
Vardan bölgeyi oldukça kesin biçimde tanımlar. Buna göre Dlmikler [ zazalar] doğudan, Malazgirt yönünden gelmiş ve Aratsani (Murat) nehrinin akışını batıya doğru takip ederek ilerlemişlerdir.
Aratsani (Murat) nehri eski Tsopk (Sophene) bölgesinden geçer ve Palu, Elazığ ve Bingöl bölgelerini keser. Vardan bu nehir koridorunu onların yerleşim alanı olarak gösterir.
Kirakos (13. yüzyıl) onların yerleştiği bölgeyi daha ayrıntılı tarif eder. Buna göre “sağlam dağlar” ve “derin vadiler” ifadeleri Ermeni coğrafyasında genellikle Munzur dağları (Dersim) ve Fırat’ın sarp vadileri için kullanılan standart tanımlardır. Bu bölgeler o kadar ulaşılmazdır ki kimse onları tam olarak boyunduruk altına alamamıştır. Tarihsel olarak bu durum Tsopk / Sophene’nin yüksek dağlık alanları (büyük Dersim bölgesi) ile örtüşür.
⸻
Dersim’deki Halvorivank (Surb Karapet) manastırının kolofonları
Tarih: 14. yüzyıl sonları
Orijinal metin:
“շուրջանակի զվանիցս բնակեալ են ազգն Դլմկաց, որք ունին զամուրսն և զանմատոյց տեղիսն… և խօսին իւրեանց լեզուօք“
Çeviri:
Bu manastırın çevresinde Dlmik [ zaza] halkı yaşamaktadır; kaleleri ve ulaşılması zor yerleri kontrol ederler ve kendi dillerini konuşurlar.
⸻
Surb Karapet (Glak) Manastırı el yazması – 1441
(Matenadaran MS No. 2101)
Bağlam: Taron’un batı sınırındaki zor durum hakkında bir not (Bingöl / Tsopk yönü)
Orijinal metin:
“յայսմ ժամանակի տիրեցին աշխարհիս Դլմկացն ազգն… որք ունին զբարձր լերինսն Բինկեալոյ… և զխոր ձորսն Արածանւոյ…“
Çeviri:
Bu dönemde Dlmik [ zaza] halkı ülkeye hâkim olmuştu; Bingöl dağlarının yüksek kesimlerini ve Aratsani (Murat) nehrinin derin vadilerini kontrol ediyorlardı.
⸻
Arakel of Tabriz (Aṛak‘el Davrizhetsi) – Girk‘ Patmut‘eants‘ (Tarih Kitabı), yaklaşık 1662
Orijinal metin:
“իսկ լերինքն Դերջանայ և Դերսիմայ… բնակեալ են ի նոսա Դլմիկք… որք են խստապարանոց և անհնազանդ… և ունին զիւրեանց զլեզուն“
Çeviri:
Tercan ve Dersim dağlarında Dlmikler [ zazalar] yaşamaktadır. Onlar inatçı ve itaatsizdir ve kendi dillerine sahiptirler.
⸻
Simeon of Poland (Simēon Lehats‘i) – Ughegrut’yun (Seyahatname), yaklaşık 1615
Bölge: Palu ve Harput
Orijinal metin:
“…ի լերինսն Բալուայ և Չմշկածագի… կան բազում Դլմիկք, որք ոչ գիտեն զհայերէն և ոչ զքրդերէն, այլ զիւրեանցն խօսին…“
Çeviri:
Palu ve Çemişgezek dağlarında çok sayıda Dlmik [zaza] vardır; onlar ne Ermenice ne de Kürtçe bilirler, yalnızca kendi dillerini konuşurlar.
Malazgırt savaş dönemıne ayıt selcuklu kaynalarda var( ıbn el esır) veya ibn Bibi uzun süredır bu topraklarda yaşadıklarına dahıl
