ZAZA (ZAZAKÎ / DİMİLÎ) DİLİNİN DİLBİLİMSEL STATÜSÜ,
ULUSLARARASI SINIFLANDIRMASI
I. RAPORUN AMACI
Zaza dilinin (Zazakî/Dimilî) tarihsel ve karşılaştırmalı dilbilim açısından statüsünü ortaya koymak,
Uluslararası akademik literatürdeki sınıflandırmaları
Zaza dilinin korunması ve geliştirilmesine ilişkin anayasal ve uluslararası hukuki dayanakları değerlendirmektir.
II. TARİHSEL VE AKADEMİK LİTERATÜR
1. Erken Dönem Akademik Tespitler- (1778–1900)
- Carsten Niebuhr (1778), Zazaları Kürtlerden ayrı bir topluluk olarak kaydetmiştir.[^1]
- Friedrich Müller (1865), Zazaca ile Kürtçeyi iki ayrı dil olarak sınıflandırmıştır.[^2]
- Henry Trotter (1880), Erzurum Konsolosluk raporunda iki dilin karşılıklı anlaşılabilir olmadığını belirtmiştir.[^3]
- Wilhelm Tomaschek (1887), Zazacayı Kürtçeden ayrı değerlendirmiştir.[^4]
2. 20. Yüzyıl Akademik Dilbilim Çalışmaları
- Oscar Mann (1907), Zazacanın müstakil bir dil olduğunu belirtmiştir.[^5]
- Karl Hadank (1932), aynı sonuca varmıştır.[^6]
- Vladimir Minorsky, Zazaları ayrı bir halk olarak ele almıştır.[^7]
- Ely Banister Soane, Zazacanın kadim ve ayrı bir İran dili olduğunu vurgulamıştır.[^8]
3. Modern İran Dilleri Sınıflandırması
- David N. MacKenzie, Zaza dilinin bağımsızlığını ortaya koymuştur.[^9]
- Richard N. Frye, Zazacanın Kurmanci ve Sorani’den farklı olduğunu belirtmiştir.[^10]
- Ludwig Paul, Zazacayı Kuzeybatı İran (Hazar) grubu içinde sınıflandırmıştır.[^11]
- Jost Gippert, Partça kökenli yapısını ortaya koymuştur.[^12]
- Terry Lynn Todd, bilimsel gramer çalışması yayımlamıştır.[^13]
- Rastorgueva, Efimov ve Pireyko, Rus İran dilleri literatüründe bağımsız dil olarak kaydetmiştir.[^14]
III. ULUSLARARASI KURUMSAL SINIFLANDIRMA
- UNESCO (2010), Zazacayı ayrı bir dil olarak ve “Vulnerable” kategorisinde kaydetmiştir.[^15]
- Frankfurt Goethe Üniversitesi,
- Stockholm Üniversitesi ve
- St. Petersburg Şarkiyat Enstitüsü tasniflerinde Zazaca bağımsız dil olarak yer almaktadır.[^16]
III-A. ULUSLARARASI DİL KODLARI VE VERİ TABANI KAYITLARI
1. ISO 639-3
Kod: zza
Statü: Bağımsız dil
ISO 639-3 kodunun tahsis edilmiş olması, Zazacanın lehçe değil müstakil dil olarak tanımlandığını göstermektedir.
2. Glottolog
Glottocode: zaza1246
Statü: Bağımsız dil
Sınıflandırma: Northwestern Iranian
3. Ethnologue
Dil Kodu: zza
Statü: Living Language
Kurmanci ve Sorani’den farklıdır.
4. Library of Congress
Subject Heading: Zaza language
Ayrı başlık altında sınıflandırılmıştır.
5. UNESCO
Statü: Vulnerable
Ayrı dil olarak listelenmiştir.
IV. DİLBİLİMSEL ANALİZ
- Ergatif yapı sistemi farklıdır.
- Fiil çekimleri ve şahıs ekleri ayrışmaktadır.
- Fonolojik yapı Hazar grubuna yakındır.
- Kürtçe ile Karşılıklı anlaşılabilirlik sınırlıdır.
Bu veriler ışığında Zazaca bağımsız kuzey batı İran dili olarak değerlendirilmektedir.
V. ANAYASAL VE HUKUKİ DAYANAK
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
Madde 2 – Hukuk Devleti
Madde 10 – Eşitlik
Madde 42 – Eğitim ve Öğrenim Hakkı
Madde 64 – Kültürel Değerlerin Korunması
Uluslararası Hukuk
AİHS Madde 10 ve 14
BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi Madde 27
UNESCO Kültürel Çeşitlilik Sözleşmesi (2005)
ISO ve Glottolog gibi uluslararası sistemlerde ayrı kod tahsisi, Zazacanın bilimsel olarak bağımsız dil olduğunu göstermektedir.
Bu durum, Anayasa Madde 64 kapsamında devletin kültürel koruma yükümlülüğü ile doğrudan ilişkilidir.
bu raporda ortaya konulan:
Uluslararası ISO kodu (zza),
UNESCO sınıflandırması,
Glottolog ve Ethnologue kayıtları,
Modern İran dilleri literatürü,
Karşılaştırmalı dilbilimsel analizler
Zazacanın bağımsız bir dil olduğunu açık biçimde ortaya koymaktadır.
Bilimsel gerçekliğe uyum,
Hukuk devleti ilkesi,
Eşitlik ilkesi,
Kültürel değerlerin korunması
bakımından zorunludur.
VII.
- 1778’den günümüze kadar akademik literatürde Zazaca müstakil dil olarak sınıflandırılmıştır.
- Uluslararası dilbilim otoriteleri Zazacayı Kürtçeden ayrı kabul etmektedir.
- ISO, UNESCO ve Glottolog kayıtlarında bağımsız dil statüsündedir.
- Anayasal hükümler kültürel koruma sorumluluğu yüklemektedir.
MEB müfredatındaki “dil” ibaresi bilimsel gerçeklikle uyumludur.
VIII.
- Zazacanın resmî kayıtlarda müstakil dil olarak tanımlanması.
- TRT ve kamu yayıncılığında ayrı dil statüsünde değerlendirilmesi.
- MEB müfredatında “Zaza Dili” olarak düzeltilmesi.
- Seçmeli derslerin güçlendirilmesi.
- Üniversitelerde Zaza dili kürsülerinin yaygınlaştırılması.
- UNESCO işbirliğiyle koruma programı başlatılması.
IX. KAYNAKÇA (SEÇME)
[^1]: Niebuhr, C. (1778). Reisebeschreibung nach Arabien. Kopenhagen.
[^2]: Müller, F. (1865). Beiträge zur Kenntnis der neupersischen Sprache. Wien.
[^3]: British National Archives, FO 195/1880.
[^4]: Tomaschek, W. (1887). Allgemeine Encyklopädie.
[^5]: Mann, O. (1907). Preußische Akademie Raporu.
[^6]: Hadank, K. (1932). Mundarten der Zaza.
[^7]: Minorsky, V. (1937). La Domination des Dailamites.
[^8]: Soane, E. B. (1909; 1913). JRAS.
[^9]: MacKenzie, D. N. (1961–62). Transactions of the Philological Society.
[^10]: Frye, R. N. (1963). The History of Ancient Iran.
[^11]: Paul, L. (1998). Zazaki: Grammatik.
[^12]: Gippert, J. İran Dilleri çalışmaları.
[^13]: Todd, T. L. (1985). A Grammar of Dimili.
[^14]: Rastorgueva, V. S. (1981). Novoiranskie yazyki.
[^15]: UNESCO (2010). Atlas of the World’s Languages in Danger.
[^16]: Frankfurt Goethe Üniversitesi İranistik Arşiv Yayınları.
