ZAZA DİLİNE İLİŞKİN BİLİMSEL VE AKADEMİK DEĞERLENDİRME RAPORU

Amaç

Bu çalışmanın amacı, Zazaca’nın dilsel statüsünü bilimsel ve akademik veriler ışığında incelemek; ulusal ve uluslararası dilbilim literatüründe yer alan araştırmaları değerlendirerek Milli Eğitim Bakanlığı müfredatındaki sınıflandırmayı yeniden ele almaktır.

Konu

Bu rapor, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde konuşulan Zaza dilinin (Zazakî/Dımilkî) dilbilimsel statüsünü bilimsel veriler ışığında değerlendirmek amacıyla hazırlanmıştır. Raporda, dilbilim literatürü, akademik araştırmalar ve uluslararası dil sınıflandırmaları esas alınarak Zaza dilinin bağımsız bir dil olarak konumu incelenmekte; bu doğrultuda Millî Eğitim Bakanlığı müfredatında yer alan "Kürtçenin bir lehçesi" ifadesinin bilimsel veriler çerçevesinde yeniden değerlendirilmesi ve ilgili öğretim programlarında kullanılan "Zaza Dili ve Edebiyatı" adlandırması, dilin yerleşik adı ve akademik kullanım doğrultusunda Milli Eğitim Bakanlığı müfredattın da "Zaza Dili " olarak değiştirilmesine ilişkin gerekçeler ortaya konulmaktadır.

Bu kapsamda, 2014 yılında hazırlanan öğretim programında Zazaca’nın "Kürtçenin bir lehçesi" olarak tanımlanmasının, aradan geçen süreçte yayımlanan güncel dilbilimsel çalışmalar, karşılaştırmalı dil araştırmaları ve uluslararası akademik değerlendirmeler ışığında yeniden ele alınması amaçlanmaktadır. Raporun temel önerisi, müfredatta yer alan söz konusu ifadenin bilimsel ölçütler esas alınarak gözden geçirilmesi ve ders adının "Zaza Dili" olarak düzenlenmesidir.

Bu öneri herhangi bir siyasi yaklaşımı değil; karşılaştırmalı dilbilim, karşılıklı anlaşılabilirlik, tarihsel dil sınıflandırması, dil yapısı ve güncel akademik araştırmaların ortaya koyduğu bilimsel bulguların eğitim politikalarına yansıtılmasını esas almaktadır.

Nitekim dilbilim alanında son yıllarda yürütülen çalışmalar, Zazaca’nın sınıflandırılmasına ilişkin değerlendirmelerin ideolojik veya siyasal yaklaşımlardan bağımsız olarak, uluslararası kabul gören dilbilimsel ölçütler temelinde ele alınması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu nedenle raporda sunulan değerlendirmeler, yalnızca bilimsel literatür ve akademik araştırmalar çerçevesinde hazırlanmıştır.

ZAZACA HAKKINDA BİLİMSEL, TARİHSEL VE HUKUKİ DEĞERLENDİRME RAPORU

Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Zaza halkı, uzun yıllar boyunca bilimsel temelden yoksun, ideolojik ve politik kabullerle başka bir etnik kimliğin parçası olarak tanımlanmış; dili olan Zazaca ise Kürtçenin bir lehçesi gibi sunulmuştur.

Bu raporun amacı, Zazalar ve Zazaca hakkında mevcut yanlış kabulleri bilimsel veriler ışığında düzeltmek, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan Zaza toplumunun tarihsel, dilsel ve sosyolojik özelliklerini bilimsel veriler ışığında değerlendirmek; Zazacanın dilbilim literatüründeki konumunu ulusal ve uluslararası akademik çalışmalar çerçevesinde incelemek ve bu alandaki bilimsel bulguları kamuoyu ile ilgili devlet kurumlarının dikkatine sunmak amacıyla hazırlanmıştır.

Zazalar; başta Bingöl, Tunceli, Erzincan, Diyarbakır, Elâzığ, Şanlıurfa, Bitlis, Adıyaman ve Muş olmak üzere Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun geniş bir coğrafyasında, ayrıca İstanbul, Adana ve İzmir gibi büyükşehirlerde ve Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde yaşayan kadim bir halktır. Tarihsel süreç içerisinde kendilerine özgü dilsel ve kültürel kimliklerini koruyarak günümüze ulaşmışlardır.

Dilbilimsel sınıflandırmalara göre Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İranî diller koluna bağlı Kuzeybatı İran dilleri içerisinde yer almaktadır. Yapısal özellikleri, fonolojisi, morfolojisi ve söz dizimi bakımından kendine özgü nitelikler taşıyan Zazaca, birçok dilbilimci tarafından müstakil bir İran dili olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca Zazaca; Gilekçe, Mazenderanca ve Talişçe gibi Hazar bölgesinde konuşulan Kuzeybatı İran dilleriyle önemli tarihsel ve dilbilimsel ortaklıklar göstermekte olup, bu dillerle yakın akrabalık ilişkisi içerisinde değerlendirilmektedir.

Türkiye'de uzun yıllar boyunca Zazacanın sınıflandırılması konusunda farklı yaklaşımlar benimsenmiştir. Bazı çalışmalarda Zazaca, Kürtçenin bir lehçesi olarak değerlendirilmiş; buna karşılık çok sayıda yerli ve yabancı dilbilimci, Zazacanın bağımsız bir dil olduğu yönünde akademik çalışmalar yayımlamıştır. Bu nedenle Zazacanın dilsel statüsü, tarihsel dilbilim ve karşılaştırmalı İran dilleri alanında bilimsel araştırmaların konusu olmaya devam etmektedir.

2014 yılında uygulamaya konulan Millî Eğitim Bakanlığı müfredatında Zazaca, Kürtçenin bir lehçesi kapsamında değerlendirilmiştir. Bu sınıflandırma, Zazacayı bağımsız bir dil olarak kabul eden akademisyenler tarafından eleştirilmiş; müfredatın güncel dilbilim araştırmaları ve uluslararası akademik literatür doğrultusunda yeniden değerlendirilmesi gerektiği yönünde görüşler dile getirilmiştir.

Bu çalışma, karşılaştırmalı dilbilim, tarihsel dil araştırmaları ve uluslararası akademik literatür ışığında Zazacanın müstakil bir İran dili olarak değerlendirilmesine ilişkin bilimsel verileri ortaya koymayı amaçlamakta;

Millî Eğitim Bakanlığı müfredatında yer alan mevcut sınıflandırmanın güncel akademik çalışmalar doğrultusunda yeniden ele alınmasını ve ders adının "Zaza Dili" olarak düzenlenmesini önermektedir.

I. DİL – LEHÇE AYRIMI VE ZAZACA GERÇEĞİ

Dilbilim literatüründe bir konuşma biçiminin başka bir dilin lehçesi sayılabilmesi için iki temel ölçüt kabul edilmektedir:

1. Karşılıklı anlaşılabilirlik (konuşma dili)

2. Yazılı metinlerin karşılıklı anlaşılabilirliği

II. ZAZA DİLİNİN DİLBİLİMSEL SINIFLANDIRMASI

Uluslararası dilbilim literatüründe Zazaca, genel olarak:

Hint-Avrupa Dil Ailesi,

İranî Diller Grubu,

Kuzeybatı İranî Diller Kolu

içerisinde sınıflandırılmaktadır.

Zazaca’nın uluslararası dil kodu ISO 639-3: zza şeklindedir. Glottolog Zazaki classification sınıflandırmasında ise Zazaki, Kuzeybatı İranî diller arasında yer alan bağımsız bir dil olarak gösterilmektedir.

Başta Alman İranistik geleneği (Frankfurt Üniversitesi), İskandinav İranoloji çevreleri (Stockholm) ve Rus Doğu Bilimleri geleneği (St. Petersburg) olmak üzere çeşitli uluslararası akademik çalışmalarda Zazaca, Kürtçe ile yakın tarihsel ve coğrafi ilişkileri bulunan; ancak kendine özgü yapısal özellikleri nedeniyle ayrı bir dil olarak ele alınan bir İranî dil şeklinde değerlendirilmektedir.

III. ULUSLARARASI AKADEMİK DEĞERLENDİRMELER

1. Alman İranistik Geleneği (Frankfurt)

yüzyıldan itibaren Friedrich Müller, Oskar Mann ve Karl Hadank gibi araştırmacılar Zazaca’yı İranî diller bağlamında incelemiş ve dilin Kürtçeden farklı özellikler taşıdığını ortaya koymuştur.

Modern dönem İranologlarından Ludwig Paul ve Gernot Windfuhr da Zazaca’yı Kuzeybatı İranî diller içerisinde kendine özgü özelliklere sahip ayrı bir dil olarak değerlendirmektedir.

2. İskandinav İranoloji Çalışmaları (Stockholm)

İskandinav İranoloji geleneğinde yürütülen karşılaştırmalı dilbilim araştırmalarında Zazaca’nın:

ergatif yapı özellikleri,

fiil çekim sistemi,

fonolojik özellikleri bakımından farklılıklar taşıdığı ve bu nedenle yalnızca bir lehçe olarak değil, ayrı bir dil kategorisi içerisinde incelendiği görülmektedir.

3. Rus Doğu Bilimleri Geleneği (St. Petersburg)

Rus İranistik literatüründe Zazaca; Talışça ve Tati gibi diğer Kuzeybatı İranî dillerle birlikte ele alınmakta ve kendine özgü dilsel özellikleri bulunan ayrı bir İranî dil olarak sınıflandırılmaktadır.

4. III-A. ULUSLARARASI DİL KODLARI VE VERİ TABANI KAYITLARI

1. ISO 639-3 Dil Kodu

Zaza dili (Zazakî / Dimilî), uluslararası standart dil kodlama sistemi olan ISO 639-3 kapsamında:

Kod: zza

Dil Adı: Zaza

Dil Ailesi: Indo-European → Indo-Iranian → Iranian → Northwestern Iranian

ISO 639-3 kodu, bir dilin lehçe değil, müstakil dil olarak tanımlanmasının teknik göstergelerinden biridir. zza kodunun tahsis edilmiş olması, Zazacanın bağımsız bir dil olarak uluslararası standartta kabul edildiğini göstermektedir.

2. Glottolog Kaydı

Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü bünyesinde yürütülen Glottolog veri tabanında:

Glottocode: zaza1246 Sınıflandırma: Northwestern Iranian → Caspian (Hazar) grubu ile ilişkili

Statü: Bağımsız dil

Glottolog, dünya dillerinin akademik soy ağacını gösteren en kapsamlı bilimsel veri tabanlarından biridir. Zazacanın burada ayrı bir dil olarak yer alması, dilbilimsel bağımsızlığının uluslararası akademik teyididir.

3. Ethnologue Kaydı

SIL International tarafından yayımlanan Ethnologue: Languages of the World veri tabanında:

Dil Kodu: zza

Dil Statüsü: Living Language (Yaşayan Dil)

Karşılıklı Anlaşılabilirlik: Kurmanci ve Sorani’den farklı

Ethnologue, dünya çapında dil sınıflandırmalarında referans kabul edilen bir kaynaktır.

4. Library of Congress (ABD Kongre Kütüphanesi)

ABD Kongre Kütüphanesi sınıflandırmalarında Zaza dili:

Subject Heading: Zaza language

Kürtçe altında lehçe olarak değil, ayrı başlık altında yer almaktadır.

5. UNESCO Sınıflandırması

UNESCO (2010):

Statü: Vulnerable (Hassas)

Dil: Zazaki (Zaza language)

Ayrı dil olarak listelenmiştir.

RAPORA EKLENEBİLECEK HUKUKİ GÜÇLENDİRME NOTU

ISO 639-3 ve Glottolog gibi uluslararası standart sistemlerde ayrı kod tahsis edilmesi, bir dilin:

Lehçe değil, Standartlaştırılabilir, Akademik olarak bağımsız, Koruma programlarına konu olabilecek bir dil olduğunu göstermektedir.

Bu durum, Anayasa Madde 64 (kültürel değerlerin korunması) ile birlikte değerlendirildiğinde, Zaza dilinin korunmasının yalnızca kültürel değil, bilimsel temelli bir devlet sorumluluğu olduğunu ortaya koymaktadır.

IV. UNESCO VE ULUSLARARASI STATÜ

UNESCO tarafından hazırlanan “Atlas of the World’s Languages in Danger” çalışmasında Zazaca, tehlike altındaki diller arasında yer almaktadır.

Frankfurt Goethe Üniversitesi, Stockholm Üniversitesi ve St. Petersburg Şarkiyat Enstitüsü İran dilleri tasniflerinde Zazaca bağımsız dil olarak yer almaktadır.

Bu durum:

dilin nesiller arası aktarımında zayıflama riski bulunduğunu,

korunması ve yaşatılmasının önem taşıdığını,

kültürel miras açısından değer taşıdığını

göstermektedir.

UNESCO çerçevesinde yerel ve bölgesel dillerin korunması, kültürel çeşitliliğin desteklenmesi ve dilsel mirasın gelecek kuşaklara aktarılması kapsamında değerlendirilmektedir.

V. DİLBİLİMSEL AYRIMIN TEMEL GEREKÇELERİ

Zazaca’nın bağımsız bir dil olarak değerlendirilmesine ilişkin temel bilimsel ölçütler şu başlıklarda toplanmaktadır:

Fonolojik Ayrım:
Zazaca’nın ünlü sistemi, ses yapısı ve bazı fonolojik özellikleri Kurmancî’den farklılık göstermektedir.

Morfolojik Ayrım:
Fiil çekim sistemleri, zaman yapıları ve bazı dilbilgisel unsurlar bakımından kendine özgü özellikler taşımaktadır.

Ergatif Yapı Özellikleri:
Zazaca’nın geçmiş zaman yapılarında görülen ergatif özellikler, dilin gramatik sisteminin özgün unsurlarından biridir.

Leksik Katman:
Zazaca’nın söz varlığında Gilekçe, Mazandaraca, Talışça ve Tati gibi diğer Kuzeybatı İranî dillerle benzerlik gösteren tarihsel ve yapısal unsurlar bulunmaktadır. Bu özellikler, Zazaca’nın bir lehçe olarak değil, kendine özgü tarihsel gelişimi ve yapısal özellikleri bulunan bağımsız bir İranî dil olarak değerlendirilmesine temel oluşturmaktadır.

ZAZACA VE KÜRTÇE ARASINDAKİ DİLBİLİMSEL FARKLILIKLAR:

AKADEMİK DEĞERLENDİRME

Akademik ve Dil Bilim dünyası Zaza kimliği ve Zazaca dili üzerine yapılan çalışmalar, Zazacanın kendine özgü dil yapısına sahip müstakil bir dil olduğunu ortaya koymuştur.

Dünyanın çeşitli üniversitelerinde görev yapan dilbilimciler, Bağımsız dil bilimciler ve özelikle Kürdoliji yani kürtçe dil uzmanları özelikle Leqoc, Joyce Blue gibi Zazacayı İranî dil ailesi içerisinde bağımsız ayrı bir dil olarak sınıflandırmaktadır.

Zazaca ile Kürtçesi arasında tarihî etkileşimler bulunmasına rağmen, iki dil arasında önemli yapısal farklılıklar mevcuttur.

1. Karşılıklı Anlaşılabilirlik Yoktur

Dilbilimde bir dil ile lehçeyi ayıran en önemli ölçütlerden biri karşılıklı anlaşılabilirliktir.

Zazaca konuşan bir kişi, Kürtçeyi öğrenmemişse asla anlayamaz.

Aynı şekilde Kürtçe konuşan biri de Zazacayı anlamaktadır.

Bu durum Zazacanın Kürtçenin bir lehçesi değil, ayrı bir dil olduğuna dair önemli göstergelerden biridir.

2. Kelime Hazinesi Büyük Ölçüde Farklıdır

Temel kelimelerde dahi ciddi farklılıklar görülmektedir.

Örnek:

Türkçe. Zazaca. Kürtçe

Gel . Bé were

Git. Şı. Here

Nasılsın. Senin ( Senina) Çawayi

Ev. Kii. Mal

Nerdesin. Hé çadé ( ha çada) Quderé

Yağmur. Varun ( şili). Baran

Kar. Vor. Berf

Birçok temel kavramın farklı sözcüklerle ifade edilmesi dikkat çekicidir.

Zazaca ile kürtçenin yakınlığı ingilizce ile Almancadan daha uzaktır.

3. Sayı Sistemleri Farklıdır

Zazacadaki sayı sistemi ile Kurmancî sayı sistemi arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır.

Türkçe. Zazaca. Kürtçe Farsça

Bir. Yo ( ju). Yek. Yek

İki. Dıdı. Du. Du

Üç. Hirı. Se. Se

Dört. Çhar. Çar. Çar

Beş. Punc. Pênc. Penc

Altı. Şeş. Şeş. Şheş

Yedi. Hot. Xeft. Heft

Sekiz. Heşt. Xeşt. Xeşt

Dokuz. No. Nehe. Neh

On. Des. Dehe. Deh

Özellikle ilk sayılarda görülen farklılıklar dikkat çekicidir. Zazaca rakamlar farklı iken kürtçe ile farsça aynı.

4. Fonolojik Yapı Farklıdır

Zazaca kendine özgü ses sistemine sahiptir.

Zazacada bulunan bazı sesler ve telaffuz biçimleri Kürtçede bulunmaz veya farklı kullanılır.

Bu nedenle iki dil konuşulduğunda kulağa farklı gelen iki ayrı dil izlenimi verir.

5. Morfolojik Yapı Farklıdır

Dilbilimsel açıdan en önemli farklardan biri çekim sistemleridir.

Zazacada isim ve fiil çekimleri, zaman yapıları ve ek sistemleri Kürtçe'den önemli ölçüde ayrılır.

Bu durum iki dili birbirinden ayıran temel dilbilgisel özelliklerden biridir.

6. Gramatik Cinsiyet Kullanımı Farklıdır

Zazacada eril-dişil sistem bulunmaktadır. Örneğin Tı senin ( erkek) Tı Senina ( dişi) kürtçede eril - Dişil yoktur.

Dolayısıyla "Kürtçede cinsiyet yoktur"

7. Tarihsel Gelişim Süreçleri Farklıdır

Zazaca ve Kürtçe farklı tarihsel gelişim çizgileri izlemiştir.

Dilbilimci Ludwig Paul, Garnik Asatryan, Jost Gippert ve diğer birçok araştırmacı Zazacanın bağımsız bir tarihsel gelişime sahip olduğunu belirtmektedir.

8. Kültürel veya siyasi Kimlik ile Dil Kimliği Aynı Şey Değildir

Dilbilimde bir topluluğun kendisini nasıl tanımladığı ile konuştuğu dil ayrı konulardır.

Bir kişinin siyasi veya ideolojik sebepler ile kendisini Kürt, Zaza, İngiliz veya başka bir kimlikle tanımlaması sosyal, ideolojik ve siyasal bir tercihtir.

Zazalar Hazar hafzası halkıdır.yani bugünki Azerbaycan ile İran arasindaki coğrafyada Hazar sınırındaki Deylemistan yada bugünki ismi ile Gilek bölgesi halkıdır.

Kürtler farklı tezler olsada genel de kendilerini Mezopotamya halkı olarak tanimlarlar...

Zazaca - kürtce yada diğer diller dilbilimsel özellikleri bilimsel incelemelerle değerlendirilir.

Sonuç

Zazaca; kendine özgü fonolojisi, morfolojisi, söz varlığı, gramer yapısı ve tarihsel gelişimi bulunan İranî bir dildir.

Akademik çevrelerde giderek daha fazla kabul gören görüş, Zazacanın Kürtçe'den ayrı ve bağımsız bir dil olduğu yönündedir.

Zaza Dili Konusunda Akademik Çalışmalar

Aşağıda yer alan metin, içeriği ve sıralaması bozulmadan, yalnızca akademik dipnotlandırma ve kaynakça düzeni yapılarak hazırlanmıştır.

1. Carsten Niebuhr: 1778 yılında yayımlanan Reisebeschreibung nach Arabien und Anderen Umliegenden Ländern (Arabistan ve Civarı Ülkelere Seyahat Notları) adlı eserinde Zazaları Kürtlerden ayrı bir halk olarak ele almıştır.[^1]

2. Friedrich Müller: 1865 yılında Viyana’da yayımlanan Beiträge zur Kenntnis der Neupersischen Sprache adlı çalışmasında Zazaca ile Kürtçeyi iki ayrı dil olarak tartışmasız biçimde kabul etmiştir.[^2]

3. Oscar Mann: 1901–1907 yılları arasında yürüttüğü ses bilgisi (fonetik), biçim bilgisi (morfoloji), sözcük bilgisi (leksikoloji) ve köken bilgisi (etimoloji) çalışmalarını Kürtçe ile karşılaştırmış; Prusya Bilimler Akademisi’ne sunduğu raporda Zazacanın müstakil bir dil olduğunu beyan etmiştir.[^3]

4. Karl Hadank: 1932 tarihli Mundarten der Zaza adlı eserinde Zazacanın müstakil bir dil olduğunu belirtmiş; saha çalışmalarının Kürt Emiri Celadet Bedirxan tarafından, Zazaların Kürtleştirilmiş gösterilmek istenmesi nedeniyle engellendiğini ifade etmiştir.[^4]

5. Molyneux Seel: İngiltere Van Konsolos Yardımcısıdır. 1914 yılında The Geographical Journal dergisinde yayımlanan makalesinde Zazaca ile Kürtçenin çok farklı olduğunu, Zazalar ile Kürtlerin birbirlerini anlamadıklarını belirtmiştir.[^5]

6. Vladimir Minorsky: Rus doğubilimci ve kürdoloji alanında öncü isimlerdendir. La Domination des Dailamites adlı eseri ile İslâm Ansiklopedisi’ndeki iki makalesinde Zazaları ve Kürtleri açık biçimde iki farklı halk olarak ele almış; Zazaca’yı kadim ve müstakil bir dil olarak tanımlamıştır.[^6]

7. Richard N. Frye: The History of Ancient Iran adlı eserinde Zazacanın, Kürtçenin Kurmanci ve Sorani lehçelerinden çok farklı, müstakil bir dil olduğunu vurgulamıştır.[^7]

8. David N. MacKenzie: 1961–1962 tarihli The Origins of Kurdish başlıklı makalesinde Zazaların Hazar halkı olduğunu, Zaza dilinin müstakil bir dil olduğunu ve Kürtlerin Zazaları yerinden ederek asimile ettiğini açıkça ifade etmiştir.[^8]

9. Jacques Maurais: Kanadalı dilbilimci ve sosyologdur. The Phoneme System of Zaza adlı çalışmasında Zazacanın dilbilimsel olarak tartışmasız biçimde müstakil bir dil olduğunu ortaya koymuştur.[^9]

10. Dr. Terry Lynn Todd: 1985 yılında yayımlanan A Grammar of Dimili (Also Known as Zaza) adlı kitabında Zazacanın Kürtçeden bilimsel olarak çok farklı bir dil olduğunu göstermiştir.[^10]

11. Prof. Dr. Jost Gippert: Zazacanın tarihsel gelişimi üzerine kaleme aldığı makalesinde; ses bilgisi, biçim bilgisi, söz dizimi ve kelime bilgisi açısından Zazacanın kökeninin Orta İran dillerinden Partçaya dayandığını ve kadim, müstakil bir dil olduğunu belirtmiştir.[^11]

12. Prof. Ludwig Paul: 1996 yılında yayımladığı Zazaca dilbilgisi tezi ve Zazacanın Batı İran Dilleri Arasındaki Yeri başlıklı çalışmasında Zazacayı, Kuzeybatı İran (Hazar) dil grubunda, Talişçe ve Gilekçe ile akraba müstakil bir dil olarak sınıflandırmıştır.[^12]

13. Eberhard Werner: Tarihsel, antropolojik ve uygulamalı dilbilim çalışmasında; Zazaların Kürt, Zazacanın Kürtçenin lehçesi olduğu iddialarının politik bir dayatma olduğunu, Zazacanın Hazar bölgesi dilleriyle (Talişçe, Tati, Semnani) yakın olduğunu ifade etmiştir.[^13]

14. Ely Banister Soane: 1909 yılında Journal of the Royal Asiatic Society’de yayımlanan makalesinde, Diyarbekir ve Erzincan başta olmak üzere Anadolu’daki Zazaların dilinin Kürtçeden farklı, eski Farsçayla yakın, müstakil ve kadim bir dil olduğunu belirtmiştir. 1913 tarihli Grammar of the Kurdish Language adlı eserinde de Zazacanın Kürtçeden daha eski Aryan formlar taşıdığını vurgulamıştır.[^14]

15. Henry Trotter: Erzurum Konsolosu olarak 1880 yılında yazdığı raporda Zazaca ile Kürtçe arasında çok büyük farklar bulunduğunu, iki halkın birbirini anlamadığını kaydetmiştir.[^15]

16. Wilhelm Tomaschek: 1887 tarihli Allgemeine Encyklopädie makalesinde Zazaca ile Kürtçe arasındaki önemli farklara dikkat çekmiş, her ikisini ayrı dil olarak değerlendirmiştir.[^16]

17. Friedrich Carl Andreas: Alman İranolog, Zazaların kökeninin Hazar Denizi’nin güneyine dayandığını, Partlar ve Deylemilerle ilişkili olduğunu, Kürtlerden farklı kadim bir halk olduğunu ifade etmiştir.[^17]

18. A. Pagliaro: 1933 tarihli Le Lingue Iraniche adlı çalışmasında Zazacayı bağımsız bir İran dili olarak ele almıştır.[^18]

19. Eleazaro Rossi: 1933 yılında Enciclopedia Italiana’da yayımlanan “Kürdistan” maddesinde Zazacayı ayrı bir dil olarak değerlendirmiştir.[^19]

20. H. W. Bailey: 1936–1950 yılları arasında yayımlanan Persien: Sprache und Dialekte çalışmasında Zazacanın kesinlikle müstakil bir dil olduğunu yazmıştır.[^20]

21. V. S. Rastorgueva: Yeni İran dilleri üzerine yaptığı çalışmalarda Zazacayı kendi başına bir dil olarak sınıflandırmıştır.[^21]

22. V. A. Efimov: Hint-Avrupa Dilleri adlı eserinde İran dilleri bölümünde Zazacayı özgün ve müstakil bir dil olarak ele almıştır.[^22]

23. L. A. Pireyko: 1975 tarihli Kategorija Lica adlı çalışmasında, Yeni İran dillerinin tipolojisi içinde Zazacayı bağımsız bir dil olarak tanımlamıştır.[^23]

24. R. E. Emmerick: 1979 yılında yayımlanan İran dilleri konulu makalesinde Zazacanın müstakil bir dil olduğunu belirtmiştir.[^24]

25. W. D. Hütteroth: 1982 tarihli Türkei adlı eserinde, Türkiye’de Kürtçe olarak gösterilen Diyarbakır, Bingöl, Elazığ ve Erzincan’da konuşulan Zaza dilinin müstakil bir dil olduğunu ifade etmiştir.[^25]

26. J. Meyer‑Ingwerson: 1976 tarihli Zur sprachlichen Situation in der Türkei adlı makalesinde Zazacanın kendi başına bir dil olduğunu; buna rağmen Türkiye’de bazı çevrelerin Zazaları Kürt göstermekte ısrar ettiğini belirtmiştir.[^26]

27. Ingvar Svanberg: Avrupa’daki Kürt milliyetçilerinin Zazacayı Kürtçenin lehçesi olarak sunma iddiasının dilbilimsel hiçbir temeli olmadığını, Zazacanın Kuzey İran kökenli müstakil bir dil olduğunu vurgulamıştır.[^27]

28. Bo Utas: 1986 tarihli Kurdiska dialekter och skriftspråk başlıklı makalesinde Zazacanın dilbilimciler tarafından değil, yalnızca Kürt milliyetçileri tarafından Kürtçenin lehçesi sayıldığını belirtmiştir.[^28]

29. J. R. Payne: 1987 tarihli Iranian Languages adlı çalışmasında Zazacayı bağımsız bir İran dili olarak tanımlamıştır.[^29]

30. Merritt Ruhlen: A Guide to the World’s Languages adlı eserinde Zazacayı ayrı bir dil olarak sınıflandırmıştır.[^30]

31. Peter A. Andrews: 1989 tarihli Ethnic Groups in the Republic of Turkey adlı eserinde Zazaların yaşadığı bölgeleri, mezhepleri ve nüfuslarını ele almış; Zazaların Kürtlerden farklı, kadim bir halk olduğunu ifade etmiştir.[^31]

32. Paul Tedesco: 1921 tarihli Dialektologie der westiranischen Turfan‑Texte adlı eserinde Zazacayı Kürtçeden ayrı ve müstakil bir dil olarak sınıflandırmıştır.[^32]

33. Sevan Nişanyan: İran dilleri disiplininde Zazaca ile Kürtçenin iki ayrı dil olduğunu ve Zazaların Kürt olmadığını ifade etmiştir.[^33]

34. Ali Dihkan: İranlı akademisyen, Zazaların Gilaki, Mazenderani, Herzani, Taliş ve Eski Azerice ile aynı dil ailesine mensup olduğunu ve Zazacanın müstakil bir dil olduğunu belirtmiştir.[^34]

35. Cevad Sadıki: İranolog; Zazaların Deylemi kökenli olduğunu, Sasanilerin kurucu unsurları arasında yer aldıklarını ifade etmiştir.[^35]

36. R. Mehrdad Izady: Kürt tarihçi; Zazaların Kürtlerden ayrı bir etnik grup olduğunu ve Zaza dilinin müstakil bir dil olduğunu dile getirmiştir.[^36]

37. M. Reza Majidi: Strukturelle Grammatik des Neupersischen adlı eserinde İran dillerini sıralarken Zazacayı Kürtçeden ayrı olarak Zaza Grubu içinde değerlendirmiştir.[^37]

38. Perviz Natel Hanlari: Tarikh‑e Zabān‑e Fārsi adlı kitabında Zazacayı diğer İran dilleriyle birlikte müstakil bir dil olarak ele almıştır.[^38]

39. Reşid Yâsemi: Kürt araştırmacı; Zazaların Kürt olmadığını açıkça ifade etmiştir.[^39]

40. Dr. Muhammed Mu‘in: Yazdığı Farsça sözlüğün önsözünde Zazaca (Dimili) dilinin Kürtçeden ayrı bir dil olduğunu belirtmiştir.[^40]

41. Şeyh Muhammed Merduh: Kürt tarihçi‑yazar; Kürtleri dört ana kola ayırmış (Kurmanç, Soran, Kelhor, Lori) ve bu sınıflamada Zazaları Kürtler arasında saymamıştır.[^41]

Ethnologue (ISO 639‑3: zza), Glottolog,

UNESCO ve Encyclopaedia Iranica gibi uluslararası referans kaynaklarında tartışmasız biçimde kabul edilmektedir. Buna rağmen konu, bilimsel zeminden koparılarak siyasi ve ideolojik tartışmaların alanına taşınmakta; bu durum hem akademik etiğe hem de toplumsal barışa zarar vermektedir.

Kaynakça (Dipnotlar)

[^1]: Niebuhr, C. (1778). Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern. Kopenhagen. [^2]: Müller, F. (1865). Beiträge zur Kenntnis der neupersischen Sprache. Wien. [^3]: Mann, O. (1907). Berichte an die Preußische Akademie der Wissenschaften. [^4]: Hadank, K. (1932). Mundarten der Zaza. Berlin. [^5]: Seel, M. (1914). “Zaza and Kurdish”. The Geographical Journal. [^6]: Minorsky, V. (1937). La Domination des Dailamites; İA maddeleri. [^7]: Frye, R. N. (1963). The History of Ancient Iran. München. [^8]: MacKenzie, D. N. (1961–62). “The Origins of Kurdish”. Transactions of the Philological Society. [^9]: Maurais, J. The Phoneme System of Zaza. [^10]: Todd, T. L. (1985). A Grammar of Dimili (Zaza). [^11]: Gippert, J. “Zur historischen Entwicklung des Zazaischen”. [^12]: Paul, L. (1996). Zazaki: Grammatik und Stellung innerhalb der iranischen Sprachen. [^13]: Werner, E. Historisch‑anthropologische Sprachstudien. [^14]: Soane, E. B. (1909; 1913). [^15]: Trotter, H. (1880). Erzurum Konsolosluk Raporları. [^16]: Tomaschek, W. (1887). Allgemeine Encyklopädie. [^17]: Andreas, F. C. İranoloji Çalışmaları. [^18]: Pagliaro, A. (1933). Le Lingue Iraniche. [^19]: Rossi, E. (1933). Enciclopedia Italiana. [^20]: Bailey, H. W. (1936–1950). [^21]: Rastorgueva, V. S. [^22]: Efimov, V. A. [^23]: Pireyko, L. A. (1975). [^24]: Emmerick, R. E. (1979). [^25]: Hütteroth, W. D. (1982). [^26]: Meyer‑Ingwerson, J. (1976). [^27]: Svanberg, I. [^28]: Utas, B. (1986). [^29]: Payne, J. R. (1987). [^30]: Ruhlen, M. [^31]: Andrews, P. A. (1989). [^32]: Tedesco, P. (1921). [^33]: Nişanyan, S. [^34]: Dihkan, A. [^35]: Sadıki, C. [^36]: Izady, M. R. [^37]: Majidi, M. R. [^38]: Hanlari, P. N. [^39]: Yâsemi, R. [^40]: Mu‘in, M. [^41]: Merduh, Ş. M.

VI. KAYNAKÇA VE DİPNOTLAR (NUMARALANDIRILMIŞ)

Dipnotlar

[1] Peter İvanoviç Lerch, Forschungen über die Kurden und die iranischen Nordchaldäer, St. Petersburg, 1857. Lerch, Zazacanın Kurmancî konuşanlar için karşılıklı anlaşılmaz olduğunu ilk kez bilimsel olarak tespit etmiştir.

[2] L. M. Seel, Notes on a Journey through Dersim, British Military Archives, 1911. Seel, Zazacanın Kurmancîden belirgin biçimde farklı olduğunu saha gözlemleriyle aktarmıştır.

[3] Karl Hadank, Die Mundarten der Zaza, Berlin, 1932. Zazacayı müstakil bir dil olarak tanımlayan ilk kapsamlı akademik eser.

[4] B. Henning, “Iranian Dialects”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 1954.

[5] D. N. MacKenzie, Iranian Languages, Oxford University Press, 1961–1995. Zazacayı Kuzeybatı İranî diller içinde ayrı bir kol olarak sınıflandırır.

[6] T. L. Todd, “A Grammar of Dimili (Zaza)”, Journal of Iranian Studies, 1985.

[7] G. S. Asatrian & F. Vahman, “Zaza-Gorani Linguistic Relations”, Iran and the Caucasus, 1987–1995.

[8] Prof. Dr. Joyce Blau, Kurdish, Gorani and Zaza Linguistic Studies, Paris, 1989. Zazaca ve Goranînin tarihsel olarak Kürtçeden daha eski bir kola ait olduğunu belirtir.