Tarixê insanan u ziwanan eyni wext di destpê kerdo. Insano tor vêrin Hz. ra ver çı ziwani bibi ma derheqê inan dı wayirê malumatan Adem wext ame ri dınya, ziwanê ey zi ame; labelê ino ziwan çi yo, ya zi ri erd
niyi. Hz. Adem teyna yew ziwan qal kerdeni. Ey ra dıma qewmê ey bi hira u zıwani zi biyi zêde. Eyro ri dınya di benateyê şeş hınzar nim u hewt hinzar zıwan ra behs beno.
Goreyê ziwanşınas u cıgeyrayoğan weziyetê heme ziwanan seypê niyo. Tayn zıwani biyi ziwanê dınya u her ca dı qal beni, qıymet vineni. Tay zıwani zi teyna memleketanê xu dı yeni qalkerdış u xu mıhefeze keni, xu aver beni. Tay zıwani zi esti ki binê tehlukeyê vinibiyayiş dı yi u heyna goreyê zıwanşınasan eg tedbir nêgêro ini zıwani beni vini. Xura zerra ma dı dejêko rêk pil ino ki, zıwanê ma Zazaki zi ha binê tehlukeye vinbiyayiş dı ya. Zıwanşınaso İngiliz David Crystal mergê yew zıwan u yew milet zêcê vineno. Xura eg ziwanê yew milet bımıro u ri dınya ra wedariyo, a milet ra seni yena behskerdış?
Her serr 21 Sıbat rocê zıwanan dı, derheqê weziyetê Zazaki dı vengê insananê ma beno berz. Zaf cayan ra qê Zazaki beyanati diyeni, zaf kesi që xelasê Zazaki fıkrê xu eşkera keni. Labelê her serr ino roc dı çiyo ki zerra çewi decneno, her çi vatışê insanan dı maneno. Kam çı beyanat daya roco bin xu vir ra keno.
UNESCO serra 2009 ra nat vana ki zıwanê Zazaki bınê tehlukeyê vinbiyayiş dı ya. Ino tehluke biyo tay ya zi zêdiyo, ma derheqê ıney dı zi çik nêzani. Çımki serra 2009 ra heta inka heşt serri viyerti ra, zerreyê îno heşt serri dı qê Zazaki hetê hewli ya zi xırabi ra çıta bedıliya, ma nêzani.
Goreyê şertan weziyetê eyro hewl o zê verco. Serranê 2000 ra pey verniya Zazaki u zıwananê binan niya a. Serranê 2009 ra pey zi universiteyan dı enstituyi biyi a, qısımi Zazaki awan biyi. Eyro qısımanê lisans, lisanso berz u doxtora dı talebeyi Zazaki esti. Mekteban dı dersa Zazaki yena vicnayiş u dayiş. Her serr neşriyatê ziwanê Zazaki zêdiyeno, kıtabi u nuşteyi newe neşir beni.
Eyro hetê neşriyat u xebatan ma goreyê verco aver şiyi, labelê eyro zıwan mıreno. Eg ğelet niyero famkerdış ma eşkeni vaci ki, benateyê mergė zıwanan u neşriyatê ino ziwan dı yew bi yew eleqe çin o. Yani ziwan teyna bı kıtaban, bi mecmuayan, bı neşir niyeno xelesnayiş. Eg teyna neşriyat qim Tarixê insanan u ziwanan eyni wext di destpê kerdo. Insano tor vêrin Hz. ra ver çı ziwani bibi ma derheqê inan dı wayirê malumatan Adem wext ame ri dınya, ziwanê ey zi ame; labelê ino ziwan çi yo, ya zi ri erd
niyi. Hz. Adem teyna yew ziwan qal kerdeni. Ey ra dıma qewmê ey bi hira u zıwani zi biyi zêde. Eyro ri dınya di benateyê şeş hınzar nim u hewt hinzar zıwan ra behs beno.
Goreyê ziwanşınas u cıgeyrayoğan weziyetê heme ziwanan seypê niyo. Tayn zıwani biyi ziwanê dınya u her ca dı qal beni, qıymet vineni. Tay zıwani zi teyna memleketanê xu dı yeni qalkerdış u xu mıhefeze keni, xu aver beni. Tay zıwani zi esti ki binê tehlukeyê vinibiyayiş dı yi u heyna goreyê zıwanşınasan eg tedbir nêgêro ini zıwani beni vini. Xura zerra ma dı dejêko rêk pil ino ki, zıwanê ma Zazaki zi ha binê tehlukeye vinbiyayiş dı ya. Zıwanşınaso İngiliz David Crystal mergê yew zıwan u yew milet zêcê vineno. Xura eg ziwanê yew milet bımıro u ri dınya ra wedariyo, a milet ra seni yena behskerdış?
Her serr 21 Sıbat rocê zıwanan dı, derheqê weziyetê Zazaki dı vengê insananê ma beno berz. Zaf cayan ra qê Zazaki beyanati diyeni, zaf kesi që xelasê Zazaki fıkrê xu eşkera keni. Labelê her serr ino roc dı çiyo ki zerra çewi decneno, her çi vatışê insanan dı maneno. Kam çı beyanat daya roco bin xu vir ra keno.
UNESCO serra 2009 ra nat vana ki zıwanê Zazaki bınê tehlukeyê vinbiyayiş dı ya. Ino tehluke biyo tay ya zi zêdiyo, ma derheqê ıney dı zi çik nêzani. Çımki serra 2009 ra heta inka heşt serri viyerti ra, zerreyê îno heşt serri dı qê Zazaki hetê hewli ya zi xırabi ra çıta bedıliya, ma nêzani.
Goreyê şertan weziyetê eyro hewl o zê verco. Serranê 2000 ra pey verniya Zazaki u zıwananê binan niya a. Serranê 2009 ra pey zi universiteyan dı enstituyi biyi a, qısımi Zazaki awan biyi. Eyro qısımanê lisans, lisanso berz u doxtora dı talebeyi Zazaki esti. Mekteban dı dersa Zazaki yena vicnayiş u dayiş. Her serr neşriyatê ziwanê Zazaki zêdiyeno, kıtabi u nuşteyi newe neşir beni.
Eyro hetê neşriyat u xebatan ma goreyê verco aver şiyi, labelê eyro zıwan mıreno. Eg ğelet niyero famkerdış ma eşkeni vaci ki, benateyê mergė zıwanan u neşriyatê ino ziwan dı yew bi yew eleqe çin o. Yani ziwan teyna bı kıtaban, bi mecmuayan, bı neşir niyeno xelesnayiş. Eg teyna neşriyat qim bikerdeni eyro ma tehlukeyê vinbiyayişə Zazaki ra behs nêkerdên. Ma zani ki heta 1987 teyna 2 kıtabi Zazaki neşir biyi, labelê ino serran dı tehlukeyê vinbiyayiş çin bı, 30 serr ra pêyin dı 300 ra zêdiyer kıtabê Zazaki neşir bı, labelê ziwan mireno.
O wext çew eşkeno ina yew pers bipers. Gelo qê xelasê yew zıwani çı lazım o, çı xebati yan zi fealiyeti zıwan xelesneni?
Çend cewabi ına pers esti. Zıwanşınasi dınya qê xelasê yew ziwani, qalkerdışê qıcan zaf muhim vineni u rêza verin dı ca dani ino xısus. Ziwano ki hete qıcan ra biyero qalkerdış, xu şidneno u benateyê neslan dı bendê zıwani beno zıxm. Ino het ra weziyetê ma xırab êseno. Ma zani ki eyro qıci ma ziwanê xu nêmuseni u ya zi zıwan nêmusniyeno cı. Neslo newe eg ziwan nêmus, neslo ki yeno şıma nêşkeni zıwan neqlê ino nesl bıkeri u benateyê neslan dı bendê zıwani qerifiyena.
Çiyo bin şarê ma, ziwanê xu heyatê xu ra vet u hepis kerdo zerreyê keye.
Bê keye qayil niyo ziwanê xu qal bıkero u zerreyê keye dı zi qıcan ra nımıtık qal keno. Teberê keye dı, bazar dı, karca dı zıwan niyeno qalkerdış. Şıma kam het ra verê xu zıvırneni zıwanê ma çin o. Şıma şini yew dıkan u çik wazeni, extiyaro şêşt serre şıma dı Zazaki qal nêkeno. Miyanê şar dı hedi hedi yew zıwano têmondayi yeno qalkerdış. Zerreyê cumle dı çend kelimeyi Zazaki u kelimeyi bin zi yewna zıwan ra yeni sazkerdış.
Yewna mesela zi ına ya. Şarê ma qıymet nêdano ziwanê xu u ziwanê xu şenık vineno. Zaf merdımi zi esti ki vani şıma heta Zazaki museni yewna zıwan bımuseni, labelê musayişê Zazaki yewna zıwan rê nê beno tehdid nê zi beno mani. Neşriyatê Zazaki nêwaniyeno, qıymet nêdiyeno ci. Welhesıli kelam zaf hetan ra kemasiya ma esta.
Her ferdê ma lazımo çı desta yeno bikero. Kam dest ra wendış yeno wa bıwano, kam dest ra nuştış yeno wa binuso, kam dest ra musnayiş yeno wa bımusno. Kam çendêk eşka që ziwanê xu wa bixebitiyo, ino hım qê ey kar o hım zi që Zazaki. Wa destê şıma ra nuşteyi Zazaki, fekê şıma ra qalkerdışê Zazaki kêm nêbo.
Bimanên xeyr u weşi dı.
