ZAZA DERNEKLERİ FEDERASYONU
Zaza Kimliği, Dili ve Tarihsel Gerçeklere Dair Güncel Durum Analizi
Zaza halkının kimliği, dili ve kültürel varlığı üzerinde uzun yıllardır sürdürülen inkâr, asimilasyon, alt kimlik dayatmaları ve bilim dışı söylemler karşısında kamuoyunu bilgilendirmek ve mevcut durumu bilimsel temelde ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır.
Zaza kimliği ve Zazaca dili üzerine yürütülen tartışmalar, çoğu zaman ideolojik yönlendirmeler, siyasi pozisyonlar ve etnik manipülasyonlar üzerinden şekillendirilmekte; bilimsel veriler bu tartışmaların gölgesinde bırakılmaktadır.
2. Zaza Halkına Yönelik Yanlış Yaklaşımlar
Bugün dahi bazı çevrelerin Zaza halkına tepeden bakan, kibir ve megalomani ile hareket eden tutumları; Zaza aidiyeti, dili ve kültürü üzerinde sistematik bir değersizleştirme oluşturmuştur.
Aşağıdaki yaklaşımlar tarihsel olarak da belgelenmiştir:
Zazaları “alt kol” gösterme girişimleri,
Zazacayı “alt lehçe” gösterme yönündeki ideolojik dayatmalar,
Bu gerçekleri bildiği hâlde siyasî çıkarları uğruna sessiz kalan yapılar,
Zaza tarihini kendi politik ajandasına göre yorumlayıp manipüle eden kişi ve gruplar.
Bu zihniyetler, bilimsel verilere değil; politik hesaplara yaslandığı için toplumsal barışa zarar vermektedir.
3. Bilimsel Veriler: Zaza Dili Müstakil Bir Dildir
Dilbilim alanındaki yüzlerce akademik çalışma, Zazacanın bağımsız bir Hint-Avrupa dili olduğunu ortaya koymaktadır.
Başlıca bilimsel bulgular:
Zazaca, Hint-Avrupa Dil Ailesi’nin İranî kolunun Kuzeybatı Grubu’na aittir.
Kürtçenin (Kurmançça-Soranca) ise İranî dillerin Güney Grubu kombinasyonunu içerdiği bilinmektedir.
Zazaca ile Kürtçe arasında temel kelime haznesinde benzerlik oranı %12- 15 civarındadır.
Bu oran, bağımsız iki dil için normal; lehçe kabul etmek için ise yetersiz bir orandır. ( Almanca ile İngilizce de bu oran % 35 üstündedir)
Zazaca’nın fonoloji, morfoloji ve sentaks yapısı, Kürtçeden belirgin biçimde farklıdır.
Uluslararası dil sınıflandırmalarında (Ethnologue, Glottolog, ISO 639-3) Zazaca bağımsız bir dil olarak kodlanmıştır (diq).
19. yüzyıldan bu
V. Minorsky
Friedrich Müller,
Gernot Windfuhr
Oscar Mann
David McKenzie
Karl Hadank
Terry Lynn Todd
Goicie Kojima
C.M. Jacobsen
Joyce Blau
Jost Gippert
Noam Chomsky
Ingvar Svanberg
Ludwig Paul
gibi dilbilimcilerin tamamı “Zazaca müstakil bir dildir” demiştir.
Dolayısıyla, Zazacanın lehçe olduğunu savunmak bilimsel bir görüş değil, tamamen ideolojik bir söylemdir.
özellikle Zaza dili üzerine kapsamlı modern çalışmalarıyla öne çıkan Ludwig Paul bulunmaktadır.
Ludwig Paul’un Katkısı
Ludwig Paul, Zazaca’nın tarihsel gelişimi, sesbilgisi, dil ilişkileri ve İran dilleri içindeki sınıflandırılmasına dair en sistematik akademik araştırmaları yapan uzmanlardan biridir.
Paul’un çalışmaları:
Zazaca’nın Kürtçenin bir lehçesi değil, Bağımsız bir Kuzeybatı İran dili olduğunu,
Zazaca’nın yapısal olarak Kürtçe'den ( Kurmanci ve Sorani’den) belirgin şekilde ayrıldığını,
Zaza kimliğinin dil temelli özgünlüğünün bilimsel olarak tartışmasız olduğunu ortaya koymuştur.
Uluslararası akademik çevrelerde Zaza dili çalışmaları denildiğinde ilk akla gelen uzmanlardan biri olan Ludwig Paul’un araştırmaları, hem UNESCO’nun sınıflandırmalarıyla hem de Encyclopaedia of Islam’daki bulgularla uyumludur.
Dolayısıyla, Zazacanın lehçe olduğunu savunmak bilimsel bir görüş değil, tamamen ideolojik bir söylemdir.
4. Tarihsel Gerçekler ve Manipülasyon Sorunu
Zaza tarihi konusunda bazı çevreler:
Tarihi metinleri seçmeci biçimde kullanmakta,
Arkeolojik ve filolojik verileri kendi ideolojik perspektifine göre eğip bükmekte,
Zazaları başka etnik yapılar içinde eritmeye çalışan politik tezleri gerçek gibi sunmaktadır.
Oysa tarihsel kaynaklar, özellikle:
Sasanî kayıtları,
Ermeni kronikleri,
Arap-İslam dönem kaynakları,
Osmanlı tahrir defterleri,
19. yüzyıl Avrupa etnografya raporları,
Zazaları kadim bir topluluk olarak kayda geçirmiştir.
Bu tarihi veriler; Zazaların kökeni, dili ve kimliğinin başka etnik projelere eklemlenmeyecek kadar güçlü olduğunu göstermektedir.
Tarihi manipüle edenler, bilimsel gerçekler karşısında kaybetmeye mahkûmdur.
5. Sosyolojik Durum: Sessizliğin Sonu
Bugün Zaza halkı; Alevîsiyle, Sünnîsiyle, tüm inançları ve kültürel çeşitliliğiyle ortak bir aidiyet bilinci geliştirmekte, kimliğine sahip çıkmaktadır.
Türkiye’de Zazaların nüfusunun 10-12 milyon arasında olduğu tahmin edilmektedir.
2018 yılında kurulan Zaza federasyonu Zaza tarihi ve dili konusundaki gerçekleri kamuoyuna aktarması,Bölgedeki Zaza yoğunluklu illerde yapılan saha çalışmaları, genç kuşakların kimlik bilincinin %40 oranında arttığını göstermektedir.
Zaza federasyonuna bağlı derneklerin, örgütlerinin son 10 yıldaki faaliyetleri sonucunda Zaza kimliği üzerine akademik çalışmalar 3 kat artmıştır.
Bu veriler, Zaza halkının yeni bir kültürel uyanış içinde olduğunu göstermektedir.
6. Sonuç ve Çağrı
Zaza kimliği ve Zazaca dili hakkında verilecek kararlar:
❌ İdeoloji ile
❌ Siyasi çıkarlarla
❌ Etnik projelerle
değil,
✅ Bilimsel araştırmalar,
✅ Dilbilimsel veriler,
✅ Tarihsel belgeler,
✅ Sosyolojik gerçeklik
ile verilmelidir.
Zaza halkının kimliğini görmezden gelen zihniyetler, gerçekler karşısında kaybetmeye mahkûmdur.
Zaza halkı artık sessiz değildir.
Zazaca müstakil bir dildir.
Zazalar kadim bir halktır.
Murat BUKAN
Zaza Dernekleri Federasyonu Genel Başkanı
